1) Creative Commons is inderdaad geen oplossing voor het probleem met verweesde werken van het Nationaal Archief (en andere erfgoedinstellingen). Creative Commons-licenties kunnen alleen door rechthebbenden toegepast worden (een CC-licentie is uitdrukking van het feit dat een rechthebbende besloten heeft sommige van zijn/haar rechten vrij te geven) en dus niet door instellingen die werken van anderen beheren, maar niet over het auteursrecht op deze werken beschikken. Wat dit betreft heeft Vincent volledig gelijk.

2) In tegenstelling tot wat Vincent hierboven beweert is Creative Commons niet alleen maar incidenteel interessant voor makers: drie van de zes Creative Commons-licenties maken een verschil tussen niet-commercieel gebruik (deze is vrij toegestaan) en commercieel gebruik (hiervoor is toestemming van de maker vereist). Er zijn veel voorbeelden van professionele makers die niet-commercieel gebruik vrij toestaan en hun inkomsten uit commercieel gebruik van hun werken generen. In de context van toegang tot cultureel erfgoed kan een dergelijke benadering juist helpen om zowel de belangen van makers alsook die van het publiek te waarborgen. Cultureel erfgoedinstellingen als het NA mogen dan werken kosteloos toegankelijk maken (zie de positie van wouter/NA) terwijl commercieel gebruik van dezelfde werken alleen na toestemming (lees betalen van een vergoeding) van de maker toegestaan is. Het zou dus interessant kunnen zijn om te onderzoeken of dit element van de Creative Commons-licenties in massadigitaliseringsovereenkomsten toegepast kan worden.

3) Ik denk dat de discussie of het NA beter wel of geen inbreuk op het auteursrecht kan maken hier niet echt verder helpt. Zolang het auteursrecht niet gewijzigd wordt (de enige echte oplossing) zal iedereen die werken gebruikt zonder toestemming van (onbekende) makers/rechthebbenden inbreuk maken op het auteursrecht. Dat gebeurt dus ook in dit geval. Het NA maakt op grote schaal inbreuk op het auteursrecht van onbekende rechthebbenden en Pictoright faciliteert dit door het NA een vrijwaring aan te bieden. Het feit blijft bestaan dat noch het NA noch Pictoright toestemming hebben van de rechthebbenden in kwestie. Toch lijkt dit op dit moment een van de weinige institutionele arrangementen die instellingen als het NA in staat stellen om deze werken toegankelijk te maken. Beide partijen nemen hiervoor een risico en dat is in beide gevallen lovenswaardig.

4) Desalniettemin is deze constructie natuurlijk niet de enige oplossing voor het probleem: In de voorliggende constructie levert Pictoright een dienst aan het NA: het minimaliseren van het risico van het openbaar maken zonder toestemming. Deze dienst zou ook door andere partijen dan Pictoright geleverd kunnen worden. Bijvoorbeeld door de overheid (door een fonds op te richten voor vergoedingen aan makers die zich alsnog melden) of door meerdere erfgoedinstellingen die zelf een dergelijk fonds oprichten. Het zou mooi zijn als er meer pilotprojecten komen waarin het risico op verschillende manieren geminimaliseerd wordt. Op termijn zal dan duidelijk worden wat een redelijke vergoeding voor deze dienst is. Het is waarschijnlijk dat deze niet met de door Pictoright gehanteerde tarieven overeenkomt. Indien er slechts heel weinig makers naar voren komen zal dat uiteindelijk kunnen leiden tot lagere kosten voor het openbaar maken van verweesde werken.

Gauw lezen!

De oproep om de wet te wijzigen en de verweesde werken op het web te publiceren is zowel idealistisch als lovenswaardig. En zeker de moeite om voor de vechten, echter:
Ondertussen wordt het Nationaal Archief in deze discussie grote mogelijkheden toegedicht waarbij zij met beroep op de redelijkheid de wet zou mogen/moeten overtreden om de beelden te delen met de wereld. Het liefst zouden alle beelden onder CC licenties via het web online verspreid moeten worden.

Hoe aantrekkelijk de gedachte ook is en vanuit een publiek belang gerechtvaardigd; je vraagt aan de overheid haar eigen wetten te overtreden. Die rol kan en mag het Nationaal Archief niet op zich nemen. Dat er ondertussen op allerlei niveaus én wereldwijd gesproken wordt om een oplossing voor de verweesde werken te vinden mag duidelijk zijn. Echter, de bedachte oplossingen tot nu toe (zoals Wouter beschrijft) zijn niet vernieuwend en maken het eerder nog lastiger, vooral voor grote digitaliseringstrajecten. Het geeft maar weer aan dat de wettelijke mogelijkheden zeer, zeer klein zijn. In die ruimte probeert Pictoright te manoeuvreren en het voor Beelden voor de Toekomst/Nationaal archief mogelijk te maken dat de beelden in ieder geval in eigen digitale omgeving getoond kunnen worden.

Daarnaast moet worden bedacht dat digitalisering belangrijk is voor de conservering. Je kan de originelen dan beter bewaren en opslaan voor de toekomstige generaties. En op een gegeven moment zijn de beelden wel rechtenvrij en kunnen dan ‘naar buiten’ worden gebracht, één van de opdrachten van het Nationaal Archief. Kijk maar op ‘Flickr – The Common ‘ of op Wikipedia . Ondertussen is het beeld nu wel beschikbaar voor mensen die de Nationaal Archief collectie willen inzien via de online beeldbank.

Het alternatief op dit moment is om de beelden niet te digitaliseren, achter slot en grendel bewaren tot je zeker weet dat de rechten verlopen zijn. Daar is het publiek uiteindelijk het minst mee gediend.
Peter van den Doel
Directeur
Spaarnestad Photo

Dat Pictoright zich gesteund weet door de wet – dat is nu juist het probleem, die wet!

Van de opt-out mogelijkheid wist ik niet, dat is heel netjes. Als weinigen daarvan gebruik maken, bewijst dat overigens niet dat de anderen werkelijk allemaal een vergoeding willen. Hoevelen zouden zich melden, voor de ‘centen’ waar sprake van is, als er een opt-in regeling was? (En inderdaad, dat zou evenmin bewijzen dat het rest niet kon schelen.)

Ook in je reactie staan “de belangen van de rechthebbenden” tegenover die van het archief, alsof het niet óók in het belang van fotografen is dat hun werk goed toegankelijk is, en gezien wordt. Alsof dat per definitie botst met hun financieel belang.

Het stoort mij dat dat aspect niet wat meer aandacht krijgt. Het is toch niet niks dat er tientallen miljoenen belastinggeld worden gestoken in het levend houden van dit *erfgoed*. Hoeveel fotografen zijn er niet die al jaren niet of nauwelijks aan werk verdienen? Mooi toch als de moeite wordt genomen het op het web toegankelijk te maken!

Toch gaat de discussie steeds over beperkingen en vergoedingen – welk gebruik is het eigenlijk dat in de hand gehouden moet worden, en waartoe? Als werk niet eenvoudig vindbaar en toegankelijk is, dan zal het dikwijls helemaal niet gebruikt worden. Wat is dan de winst voor de maker?

Al wil de wet het anders, de enige rationele weg is alle verweesde werken op het web, zodat rechthebbenden zich kunnen melden. Dat levert ons allen veel moois op, doet niemand kwaad en bespaart veel papierwerk.

‘Niet ten koste van andermans intellectueel eigendom’, wat betekent het in de praktijk? Voor verweesde werken geldt dat niemand schade lijdt, iets kwijtraakt, ook wordt er niemand rijk over de rug van een ander. Waarom dan een regeling met een organisatie die erop uit is vergoedingen te maximaliseren? Dat versterkt het beeld dat het handel is.

En als de fotograaf bekend is maar het betalen van vergoeding te ingewikkeld/kostbaar, is dat niet veelzeggend? Werk dat 20 of 30 jaar niet gebruikt is en ergens in een archief ligt, dat in feite is afgeschreven, ook door de maker, en dat niemand meer wil exploiteren -waarom moeten we ineens gaan doen alsof die fotograaf *schade* lijdt als het werk zonder meer op het web wordt gezet?

Het zou zo mooi zijn als een instelling dat gepraat over vergoedingen en schade en rechten en afkopen eens op z’n kop zette. Het Nationaal Archief had ook kunnen zeggen: “dat werk krijgt door het geld dat wij erin steken een kans op een tweede leven, dat is geweldig voor die fotografen, en als ze dat niet kunnen waarderen dan laten we het in de la liggen en ziet niemand het ooit nog, jammer maar helaas.”

De auteurswet verander je daardoor niet, maar je stelt je wel op als erfgoedbeheerder voor publieke dienstverlening, die zich buiten elk commercieel krachtenveld plaatst. Als het gaat om materiaal dat niet te exploiteren valt en alleen maar geld kost, dan is het inderdaad absurd om van duur belastinggeld wel vergoedingen te betalen aan makers – die zonder jouw digitaliseringsinspanning helemaal nooit meer iets aan dat werk zouden verdienen!

(Als het werk wél te exploiteren is, dan zou een commerciële partij de zaak wel digitaliseren, beheren en vermarkten.)

Het zou aardig zijn van de KB te horen over hun onderhandelingen met krantenuitgevers over rechten. Ooit waren kranten als NRC tegen een afspraak met de KB omdat ze zelf hun kranten zouden gaan digitaliseren en exploiteren. Volgens mij zijn sommige daar van teruggekomen omdat er niks te exploiteren valt. Dat er dan anderzijds ook door de KB wel weer betaald zou worden aan makers, inderdaad, wisten we daar maar meer van!

Een dag hierover praten wordt pas boeiend als instellingen wat anders doen en zeggen dan ‘wij kunnen niks want de auteurswet is nu eenmaal zo’. Dat het Nationaal Archief iets heeft weten te regelen is op zich belangrijk, en dat ze zoveel openheid verschaffen over hun beweegredenen vind ik top! Nu de KB nog, en het Fotomuseum.

Volgens mij lopen er een aantal zaken door elkaar. Eerst zul je moeten bekijken of je vindt dat rechthebbenden recht hebben op een vergoeding als hun werk wordt gebruikt. Pictoright vindt van wel en wordt daarin gesteund door het auteursrecht. Maar omdat Pictoright tegelijkertijd het belang inziet van digitaliseringsprojecten zoals die van het Nationaal Archief, hebben wij erg ons best gedaan om tot een regeling te komen waarin zowel rekening wordt gehouden met de belangen van het archief als met de belangen van de rechthebbenden. Wij hebben ons daarbij –net als het Nationaal Archief- zo constructief mogelijk opgesteld, wat uiteindelijk tot de overeenkomst heeft geleid.

Bij de besprekingen over een regeling hebben we inderdaad ook een oplossing gezocht voor de zogenaamde verweesde werken. Bij grotere digitaliseringsprojecten kan het lastig zijn te achterhalen wie de rechthebbenden op afbeeldingen zijn. Belangrijk daarbij is je te realiseren dat het niet om scherp afgebakende hoeveelheden foto’s en groepen makers gaat. Het hangt er maar vanaf hoeveel tijd en energie je erin steekt. Hierover bestaat nog lang geen overeenstemming. Wat bijvoorbeeld te doen als je er wel achter bent wie de maker van een foto is, maar die maker (of zijn erfgenamen) moeilijk kunt bereiken? Uiteindelijk geldt natuurlijk dat hoe meer moeite je doet, hoe meer rechthebbenden je zult kunnen achterhalen. Maar die individuele zoektochten zijn ontzettend arbeidsintensief en leiden in de regel niet tot een dekkende oplossing. Daarom is een regeling zoals wij die aanbieden ook zo praktisch. Door zo’n regeling met ons aan te gaan, hoef je als archief niet al die energie in zo’n zoektocht te steken. Wij zien het zelf dan ook als een belangrijke dienst die wij aan de archieven kunnen verlenen. Overigens zijn makers op geen enkele wijze gedwongen om via Pictoright hun werken te exploiteren. Daarom hebben we in dit soort regelingen ook altijd een opt out (waar de makers vrijwel nooit gebruik van maken).

In dit soort discussies wordt ook vaak Creative Commons genoemd. Dit sympathieke initiatief is echter ongeschikt om hier een rol te spelen, aangezien je voordat je een werk onder een dergelijke licentie kunt aanbieden eerst de individuele toestemming van de rechthebbende nodig hebt en dat is bij de verweesde werken nu juist het probleem! Overigens is Creative Commons slechts op incidentele basis interessant voor makers die moeten leven van de inkomsten die uit het gebruik van hun werk voortvloeien. Maar dat is weer een andere discussie.

Vincent van den Eijnde,
Directeur Pictoright

[Ja dat 'Roomser dan' komt bij mij dan ook wel op].

Van een deel van de foto’s zijn de rechthebbenden wél bekend en hoeft de disclaimer niet vanwege de collectieve regeling via Pictoright.

Maar inderdaad, waarom roepen erfgoedinstellingen makers niet op om actief te melden dat dat voor hen allemaal niet zo hoeft en dat ze hun foto’s van 50 jaar terug best weg willen geven, goed idee!

Pictoright gaat dat vast niet doen want hun missie is nu juist zoveel mogelijk vergoedingen binnen te slepen. Over CC praten ze niet eens.

In algemene zin ben ik er voor dat een organisatie als het Nationaal Archief de discussie openbreekt en kiest voor een piepsysteem. Elders wordt die keuze ook gemaakt. Maar goed bij nadere lezing begrijp ik dat ze dan, in principe, geen toegang tot het materiaal, de foto’s zouden mogen geven…? Eigenlijk wel verwarrend allemaal. Op de één of andere manier zijn de foto’s afgestaan aan het Nationaal Archief, die doen alle werk als netjes bewaren, catalogiseren, documenteren, digitaliseren en dan gaat een derde organisatie toch worden ingeschakeld vanwege eventuele claims… Langzaam breekt mijn klomp. Je kunt ook Roomser zijn dan…

Het zou Pictoright sieren als ze samen met organisaties als archieven zouden streven naar het omzetten van auteursrecht naar Creative Commons. En dan zeker voor wat betreft het beeldmateriaal van onbekende makers.

Ik moet ook denken aan wat je vaker ziet bij de aftiteling van een tv-uitzending. “… heeft zich ingespannen om alle rechthebbenden van het uitgezonden materiaal te achterhalen. De aard van het materiaal brengt evenwel met zich mee dat in sommige gevallen de identiteit of verblijfplaats van rechthebbenden in redelijkheid niet kan worden achterhaald. Zij die menen rechten te kunnen doen gelden kunnen zich binnen 30 dagen melden via: redactie@example.org.” (bron: geschiedenis.vpro.nl).